GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

ANKARA

10 EKİM 2001

Hukuk Müşavirliği

SAYI : B.02.1.SÇE.0.61.00.00.HM/2001-5263

KONU : Çocuk hakları

GENELGE

2001/017

Bilindiği gibi çocukların savunmasız konumları nedeniyle özel bir duyarlığa ve korunmaya muhtaç olduklarından hareketle bunu teyid etmek, çocuğa ilk elde bakım ve koruma sağlamak, çocuğun yasal açıdan özel olarak korunması, çocuğun haklarının güvenceye alınmasında uluslararası işbirliğinin sağlanması amacıyla Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilen Çocuk Hakları Sözleşmesi 27 Ocak 1995 tarih ve 22184 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak iç hukuk kuralına dönüşmüş, sözleşmenin ulusal düzeyde izlenmesi ve gerekli eşgüdüm çalışmalarının yürütülmesine ilişkin görevler Başbakanlığın 2000/14 sayılı genelgesi gereği Genel Müdürlüğümüze verilmiştir.

Sözleşmenin 1.maddesinde; “Bu sözleşme uyarınca çocuğa uygulanabilecek olan kanuna göre daha erken yaşta reşit olma durumu hariç on sekiz yaşına kadar her insan çocuk sayılır.”

Sözleşmenin 3.maddesinde; “Çocukla ilgili bütün girişimlerde çocuğun yüksek yararının tüm olarak gözetileceği, ana babaların ya da sorumluluk taşıyan diğer kişilerin bu sorumluluğu yerine getiremedikleri takdirde, Devletin, çocuğa yeterli dikkat ve desteği göstereceği”; sözleşmenin 4.maddesinde, “Taraf devletlerin bu sözleşmede tanınan hakların uygulanması amacıyla gereken her türlü yasal, idari ve diğer önlemleri alacağı” ifade edilerek, devletin sözleşmede yer alan hakların uygulanması için bütün imkanlarını kullanması gereği belirtilmiştir.

Sözleşmenin 12.maddesinde; “Çocuğun, görüşlerini serbestçe ifade etme, kendisini ilgilendiren herhangi bir konu ya da işlem sırasında görüşlerinin dikkate alınmasını isteme hakkına sahip olduğu; bu amaçla, çocuğu etkileyen herhangi bir adli ve idari kovuşturmada çocuğun ya doğrudan doğruya veya bir temsilci ya da uygun bir makam yoluyla dinlenilmesi fırsatının, ulusal yasanın usule ilişkin kurallarına uygun olarak çocuğa özellikle sağlanacağı” hüküm altına alınmış olup;

Sözleşmenin 40.maddesinde; “Yasalara aykırı iş yapan çocuğun saygınlık ve değer anlayışını geliştiren, yaş durumunu gözeten ve toplumla yeniden bütünleşmesini hedefleyen tarzda muamele görme hakkına sahip olduğu, çocuğa temel güvencelerin yanı sıra savunması için hukuki ve diğer her türlü yardımın sağlanacağı mümkün olan her durumda” adli kovuşturmadan kaçınılması gereğinden bahisle (40 madde) özellikle “Haklarındaki suçlamalardan kendilerinin hemen ve doğrudan doğruya; ya da uygun düşen durumlarda ana-babaları ya da yasal vasileri kanalı ile haberli kılınmak ve savunmalarının hazırlanıp sunulmasında gerekli yasal ya da uygun olan başka yardımdan yararlanmak;

(40-İİİ)- Yetkili, bağımsız ve yansız bir makam ya da mahkeme önünde adli ya da başkaca uygun yardımdan yararlanarak ve özellikle çocuğun yaşı ve durumu gözönüne alınmak suretiyle kendisinin yüksek yararına aykırı olduğu saptanmadığı sürece ana-babası veya yasal vasisi de hazır bulundurularak yasaya uygun biçimde adil bir duruşma ile konunun gecikmeksizin karara bağlanması” hüküm altına alınmıştır.

Çocuk Mahkemelerinin Kuruluşu, Görev ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunun 25.maddesinde “Küçüklerin duruşması mutlaka gizli olur. Hüküm dahi gizli tefhim olunur.

Mahkemenin izniyle yargılamanın her safhasında küçüğün müdafii, velisi, vasisi, sosyal hizmet alanlarında faaliyet gösteren resmi ve gönüllü kuruluşların temsilcileri, Çocuk Mahkemeleri nezdinde görevlendirilmiş bulunan sosyal hizmet uzmanları veya yardımcıları ile pedagog, psikolog, psikiyatr veya araştırma ya da gözetimle görevli sair kimseler hazır bulunabilirler.” hükmü amir hüküm olarak yer almaktadır.

Genel Müdürlüğümüz merkez ve taşra birimleri ile açılma izni verilen Özel Sosyal Hizmet Kuruluşlarının denetimleri Teftiş Kurulu Başkanlığınca yapılmaktadır.

04 Aralık 1999 tarihinde yürürlüğe giren 4483 sayılı Yasa gereğince kamu görevlileri hakkında soruşturma izni verilip verilmemesi açısından ön inceleme yapılmaktadır.

Maddi hakikatin ortaya çıkarılması ve adaletin gerçekleşmesi için yapılan disiplin soruşturması ve ön inceleme safhalarında olayların özelliğine göre gerek suç isnat edilen kişi, gerek mağdur, gerekse tanık olarak 18 yaşından küçük çocukların ifadelerine başvurulması hem sözleşme hükümleri uygulanarak çocuğun kendi ile ilgili olan sorun veya konu hakkında görüş bildirebilmesi, hem de çocuğun korunabilmesi ve hakikatin ortaya çıkması için gerekli olabilmektedir.

Bu durumda yukarıda açıklandığı ve Çocuk Hakları Sözleşmesi ile taahhüt altına girmiş olduğumuz üzere “çocuğa tanınan hakların uygulanmasında yasal, idari ve diğer önlemlerin alınması amacıyla ve Çocuk Mahkemeleri Usulü Yasası ile uyumun sağlanması ve sözleşmenin diğer ilgili hükümlerinin (12.mad.,40.mad) uygulamaya geçirilmesi açısından gerek Teftiş Kurulu Başkanlığınca yapılan soruşturmalar ve ön incelemeler, gerekse illerde Muhakkik sıfatı ile yapılan ön incelemeler ve disiplin soruşturmalarında çocuğun bilgisine başvurulurken (İfadesi alınırken) öncelikle gizlilik esasına uyulması;

İfade alınırken çocuğun ya doğrudan doğruya veya bir temsilci ya da uygun bir makam yoluyla dinlenilmesi fırsatının (Madde 12.2) sağlanması bağlamında;

Kendisinin yüksek yararına aykırı olduğu saptanmadığı sürece; ve olayın niteliğinin gerektirdiği mecburiyet dışında çocuğun veli veya vasisinin, sosyal hizmet uzmanı, psikolog, çocuk gelişimcisi ve eğiticisi ve öğretmen gibi meslek elemanlarının bulundurulması;

Soruşturmanın özelliğine göre bu elemanların soruşturmaya konu kuruluş dışından da seçilebileceği;

hususlarında bilgilerinizi ve gereğini önemle rica ederim.

Hasan GEMİCİ

Devlet Bakanı

1.Huk.Müş. : A.VAN HET HOF

Tef.Kur.Başk.: N.YILMAZ

Gen.Müd. : M.ÖZDAL