Himaye-i Etfal Cemiyetinin tarihsel gelişimine baktığımızda kurumun ilk yıllarında fakir ve muhtaç çocuklara yönelik muayene ve sosyal yardımlara ağırlık verdiğini görürüz. Çocuklara süt yardımları, ücretsiz sıhhi banyolar, aşevleri, talebe sofraları, ikiz ve üçüzlere yardımlar ilk akla gelenlerdendir.

Daha sonraki aşamada kuruluş açma çabalarına ağırlık verilmiş olup, misafirhane, doğumevi, anakucağı, yetimevi, şefkat yurdu kanalıyla korunmaya muhtaç çocuklara hizmet götürme çalışmaları başlatılmıştır.

Himaye-i Etfal Cemiyetinin (Çocuk Esirgeme Kurumu) 1930 ve 1935 yılında yayınlanan nizamnamelerinde kreş ve gündüz bakımevleriyle ilgili bir madde bulunmamaktadır. 1938-1939 yılları (on yedinci ve on sekizinci yıllar) umumi kongre sonrasında yapılan değişikler sonucu 1942 yılında yayınlanan Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu Anayasası’nın 2. maddesinin B bendinde “ Misafirhaneler, gündüz bakımevleri tesisi” (TÇEK-1942) kurumun görevleri arasında sayılmıştır.

1930'lu yıllar sonrasında kadının iş hayatına atılması ve şehirleşmeyle birlikte çalışan annelerin çocuğuna bakma sorunu Kurumu gündüz bakımevleri açmaya zorlamıştır. Kurumun kaynaklarını incelediğimizde ilkgündüz bakımevlerinin İstanbul ve Bursa’da açıldığını görmekteyiz, bunu daha sonra Ankara izlemiştir.

Himaye-i Etfal Cemiyeti 1930 ve 1931 seneleri Mesai Raporunda;“Geçen sene İstanbul ve Bursa’da açılan üç kreş faaliyetlerine devam etmiş, Ankara’da Merkezi Umumimiz tarafından açılması takarrür eden Gündüz Bakım evi (Kreş) tesisatına başlanmıştır. Büyük şehirlerimizde kreşler açılması ihtiyaç ve lüzumu her gün daha kuvvetle anlaşıldığından vesait müsait oldukça kreşlerin çoğaltılması hakkında ehemmiyetli bir cereyan görülmüştür. Kadınlarımızın sınai ve ticari mesaiye iştiraklerinin tevessüünü gösteren bu kreş ihtiyacı memleketimizin içtimai hayatında ehemmiyetle telakki edebilecek bir hadise olduğundan cemiyetimizin kreşlerin çoğaltılmasını hararetle tervice çalışmaktadır.

Hariçte çalışmaya mecbur kalan ve yavrularına bakacak kimsesi olmayan annelerin gündüzleri yavrularının müessesemize kabulü için Umumi Merkezimize birkaç seneden beri vaki mütevali müracaatları tatmin mecburiyeti ile tesis lüzumunu evvelce arz ettiğimiz (Gündüz Bakım Evi) hazırlıkları 1931 de ikmal edilmiş ve bu yeni müessese birkaç aydan beri faaliyete başlamıştır.(HEC-1932)

Kurumungündüz bakımevi açılmasıyla ilgili politikaları hakkında değişik kaynaklarda yorumlar bulunmaktadır. Bunlardan birincisi halkın bilinçlenmesiyle birlikte çocuk bakımı ve yetiştirilmesi olayına önem vermesi diğeri ise çalışan annelerin çocuklarının bakımlarının sağlanacağı bir ortam aramalarıdır. Çocuk Esirgeme Kurumu gündüz bakımevlerinin sistemlerinin diğer yurt dışı örnekleri incelemeleri ve okul öncesi dönemde düzenlenecek etkinlikleri bilimsel bir şekilde sürdürmeleri annelere güven vermiş olup, açılan gündüz bakımevlerinin tam kapasite çalışmalarını sağlamıştır.

Kurumun 1934-1935 yıllarını kapsayan iş raporunda yayınlanan gündüz bakımevleriyle ilgili yorum dönemin özelliklerini yansıtması açısından önem taşımaktadır.

Çocuk Bakımında iki önemli ceryan görülmektedir. Biri her ailenin çocuklarını daha fenni ve daha gürbüz yetiştirmek için büyük bir istek beslemesi, öteki de işe giden annelerin çocuklarını bırakacak müesseselere ihtiyaçlarıdır. Bu iki lüzum Kurumumuz işlerinde Gündüz Bakım Evleri ile, Çocuk Bakıcı yetiştirilmesine fazla emek vermek zaruretini anlatmıştır.

Ankara, Bursa ve İzmir’deki dört gündüz bakım evimiz geniş mikyasta çalışmaktadır. Ankara’daki kreşimize gösterilen rağbet umduğumuzdan çok büyüktür. Gün geçmez ki çocuğunu buraya vermek için birkaç anne başvurmasın. Bunun için Kreşimizin kadrosunu büyütmek mecburiyeti görülmüştür. Buradaki iki Kreşimizden birisi 50, biri de 100 çocukludur. Giresun, Elaziz, Balıkesir ve Adalardaki Gündüz Bakım evlerimizin faaliyetleri de sevinç verecek derecededir.

Sanayi ilerleyen ülkelerde artık bir zaruret olan gündüz bakımevleri ülkemizde de layık olduğu dikkatle göze alınmaya başlanmıştır. İstanbul, İzmir, Adana gibi İllerimizde Kurumumuzdan başka bazı teşekküller de bakımevleri açarak idare etmektedir. (TÇEK-1936)

Gündüz Bakımevlerinin açılmasında Çocuk Esirgeme Kurumunun uzun yıllar Genel Başkanlığını yapan Dr. Fuat UMAY’ın fikir babalığı yaptığı anlaşılmaktadır. Umay’ın ABD gezisi sırasında yardım toplamanın yanı sıra bir çok sosyal hizmet kuruluşunu gezdiğini ve anılarında bunu anlattığını görmekteyiz. Umay’ın 1944 yılında Kurumun yayını olan Türk Kadını isimli dergide “Gündüz Bakımevleri” isimli makalesi yayınlanmıştır. Bu makalede; işe giden annelerin sorununu çözmek için gündüz bakımevlerine gerek duyulduğu, oyun çağındaki çocuklara önemli alışkanlıkların bu dönemde verileceği, hayvan sevgisi ve hayvanları tanımanın çocuk gelişiminde önemli rol oynadığı anlatılmaktadır. Çocuklarının gelişimlerinin kişisel defterlerine kaydedilerek anaya babaya aktarılması, oyunlarla çocuklarınakran gruplarıyla ilişkilerinin kuvvetleneceği vurgulanarak, Vatan ve Bayrak sevgi, saygısının kazandırılmasının önemli olduğu belirtilmektedir.

Kurum’un gündüz bakımevleriyle ilgili bir çok yayını bulunmaktadır. Bu yayınlarda çocuk konusunun önemi, annenin iş hayatında rahat çalışabilmesi, çocuğunun kişisel gelişimi, görevlilerin çalışma biçimleri, verilecek eğitim türleri, mekanlarda bulunması gerekli uyaranlar vb. bilgiler detaylı bir şekilde anlatılmıştır.

Gündüz Bakımevi; işe giden kadınların çocuklarını sabah bırakıp, akşam aldıkları yerlerdir. Bebek ve meme çocuklarıyla oyun çocuklarına mahsusu olmak üzere iki kısımdır. Çocuklar burada sabah kahvaltısını, öğle yemeğini, ikindi kahvaltısını yerler. Gündüz öğle yemeğinden sonra uyurlar. Sıhhat ve hareketleri doktor ve bir müdür ile çocuk bakıcı hemşirenin kontrolü ve nezareti altındadır. Büyüklerin, program dahilinde şarkılı oyunlar, elişleri, ritmik hareketlerle, yaşlarına göre dimağlarının inkişaflarına çalışılır. Buraya çocuğunu ufak bir ücretle bırakan annenin kalbi ferahtır. Çocuğu için üzüntüsü yoktur. İşine verdiği randıman da tamdır. (Türk Kadını – 1945)

Çocuk Esirgeme sisteminde gündüz bakımevleri çok faydalı ve pratik yardım şekli olmuştur. Memleketimizde günden güne gelişmekte olan sosyal hayatın, hayat ve çalışma şekliyle sanayileşme akını gündüz bakımevlerini gerekli varlık haline koymuştur. Bu evlerin, özel olarak, sanayi müesseseleri ve kadınların çalışma imkanları fazla olan yerlerde lüzumu büyüktür.

Gündüz Bakımevleri sağlık şartları elverişli, güneşli ve havalı binalarda kurulabilir. Bir çalışma yeri, bir yemek yeri, bir de bahçesi olan bol ışıklı ve havalı temiz binada Merkez ve Kol heyetinin azim ve gayreti olunca gündüz bakımevi kurulabilir, masrafı azdır. İdare memuru hemşire ve hademe ile idare olunabilir. Müessese bir doktorun nezareti altında bulundurulmalıdır. Çocuk çalışma yeri öğleden sonra uyku yeri haline konur. Bahçe çok gereklidir, bahçesiz kreş yapılamaz. Evin çocuklara mahsus oyuncakları, yemek takımları, protatif yatakları bulunması şarttır. Tuvalet ve lavabo yerinin de ehemmiyeti büyüktür.

Gündüz bakımevlerine yalnız anneleri işe giden iki ve üç yaşından yedi yaşına kadar, müessese müsait ise, bir haftalıktan yedi yaşına kadar sıhhatli çocuklar alınır. Hasta çocuklar kreşe alınamaz. Anneleri işe giden fakat evde çocuğabakacak kimseleri olan çocuklar, zaruret olmadıkça, gündüz bakımevlerine alınmamalıdır. Buralara ücretsiz çocuk alınmaz, her çocuk mukannen aylık bir ücret – anasının ve babasının veyahut yalnız birinin kazancının vasatı yüzde onu – ödemeğe mecburdur.

Çocuklar sabahları saat altıdan sonra müesseseye gelir, akşamları saat yediye kadar kalır. Anneleri veya akrabası tarafından müesseseye getirilip götürülür. Sabah kahvaltısı, öğle yemeği, akşam kahvaltıları müessese tarafından verilir. Çocuklar burada sıhhat, yaşayış, giyiniş, temizlik, edep ve terbiye, oyun, ilk malûmat, arkadaşlık, öğrenirler ve korunurlar.

Tertibat, koruma, çalışma, program ve personel itibariyle özel karakteri olan gündüz bakımevlerinin iki modeli Ankara’da Umumi Merkezde çalışmaktadır. Bu evler için Umumi Merkezden malûmat ve izahat istenir. Gündüz bakımevlerinin her Merkezde, çok Kollarımızda açılması Kurum ve memleket hesabına gerekli ve faydalı olduğu teslim edilmiştir. (TÇEK- 1948)

Kurumun resmi kaynaklarının yanı sıra gündüz bakımevlerinde kalan kişilerin anılarında burada verilen eğitimlerle ilgili güzel anıları bulunmaktadır.

Halen Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK)’nun Anafartalar’da bulunan ancak şuan faaliyette olmayan kreşine kız kardeşimle birlikte giderdik. Babam ikimizi elinden tutarak, bizi sabahları kreşe bırakır, akşamları alırdı(1936). O yıllarda küçük çocukların kreşe gönderilmesi pek yaygın değildi. Bu nedenle komşularımız benden iki yaş küçük kardeşim kreşe giderken “vah vah, pek de küçük bunun anası babası yok mu?” derlermiş. Evde besleme bir kızımız olmasına rağmen erkek kardeşimin doğumundan sonra sanırım yeni doğan kardeşimi kıskandığımız için kreşe gönderildik.

O yıllarda kreş hizmeti pek revaçta değildi. Ancak, kreşimiz çok güzeldi. Kreş ücretli olup, bakıcı annelerimiz, küçük küçük masalarımız, küçük küçük tuvalet ve lavabolarımız, üzerinde ismimimizin baş harflerinin yazdığı peçetelerimiz, bahçede de yüzme havuzumuz vardı. (Sayıner-2003)

Himaye-i Etfal Cemiyetinin 1930 yılında, üç gündüz bakımeviyle başlayan çalışması ileriki yıllarda artarak sürmüştür. Kurumun gündüz bakımevi sayısı 1935 yılında 8,1937 yılına 10, 1940 yılında 24, 1945 yılında 25’e ulaşmıştır. 1960 yıllar sonrasında bir çok kamu kurum ve kuruluşunun kreşler açması ve özel kreşlerin çoğalmasıylaÇocuk Esirgeme Kurumunun bu hizmetleri yavaşlamaya başlamıştır. 1980 yılı verilerine göre Kurumun anaokulu sayısı 8’de kalmıştır.

Özetlemek gerekirse Himaye-i Etfal Cemiyeti çalışmalarını ağırlıklı olarak korunmaya muhtaç çocuklara yönelik olarak yürütmüştür. Kurumun ücretli (ekonomik durumu yetersiz olanlara indirimli veya ücretsiz bakım yapılmıştır)olarak yürüttüğü gündüz bakımevleri hizmetleri dönemin okul öncesi eğitime örnek verilecek çalışmaların başında gelmektedir.

Kurum gündüz bakımevi çalışmalarıyla öncelikle çalışan annelerin bakım sorununu çözmeye çalışmış, çocukların sağlıklı bir şekilde gelişimlerini sürdürmeleri için okul öncesi eğitim verme çabalarına girmiştir.

Anafartalar Kreşi 10.01.1943 ( Mürevvet TANAY arşivi)
Başkan Dr. Fuat Umay, Ankara Valisi Nevzat Tandoğan’ın eşi ve Kreş Müdüresi Mürüvvet Tanay kreşte bakılan çocuklarla

KAYNAKÇA